Het kritische belang van het ervaren van verbinding

Een relatieland
In 1999 nam ik afscheid van mijn werk als HR baas van Telkomsel een Indonesische mobiele Telecom operator. Ik was als KPN medewerker intensief betrokken geweest bij de start van deze operator in 1995. Ik scheef daar al eerder over. Toen ik vertrok vroeg de Nederlandse KPN directeur KPN Internationaal mijn mening over de samenwerking tussen KPN en haar Indonesische partners. Mijn reactie was dat KPN zich beter terug kon trekken omdat mijn Nederlandse collega’s niet begrepen dat Indonesië een relatieland was. Dat ze de Indonesische partners voortdurend met contracten en juristen te lijf gingen en dat en dat de Indonesiërs daar geïrriteerd door raakten en ook vertikten zich daarin te verdiepen. De pogingen van Indonesische zijde om relaties op te bouwen met de Nederlanders  mislukten keer  op en KPN had daardoor  voortdurend het nakijken.

Kretek sigaretten
Voor mij was de situatie anders. Ik had mij snel aangepast aan de gewoonte om na het werk te bliiven hangen, kretek sigaretten te roken, koffie te drinken en alvast wat van de eetstalletjes rondom ons kantoor te eten. Het waren ontmoetingen waarbij mensen uit het hele bedrijf bij elkaar kwamen meestal,  ongeveer 10,op de kamer van een van de directieleden. Er was nooit een Nederlander of een Engelsman of een Amerikaan bij. Naast mij waren er nog een of twee Nederlanders die ook wel eens hun gezicht lieten zien.Een gevolg was dat ik altijd uitstekend op de hoogte was van wat er gebeurde in het bedrijf. Mijn collega KPN rs wisten niks. Een ander gevolg was dat ik een jaar geleden gevraagd werd deel te nemen aan een webinar georganiseerd door een universiteit in Indonesie. Ik mocht daar spreken over Psychological safety.

Professor Uichol Kim
Een andere spreker was professor Uichol Kim  verbonden aan de Business School van Inha University in Korea. Het was inspirerend met hem kennis te maken en te horen over het onderzoek wat hij doet in Korea en in Indonesie. Recent stuurde hij mij een artikel gepubliceerd in Sage Psychology and Developing Societies 37(1) 11 –71, 2025 © 2025 Department of Psychology,. In dat artikel maakt professor Kim duidelijk wat het verschil is tussen westerse psychologie en oost Aziatische psychologie. Religious, Cultural and self efficacy beliefs influencing subjective wellbeing in Korea and Indonesia worden besproken in het artikel.

Psychologische, sociale en culturele analyse
Het is een Psychologische, Sociale en culturele analyse. Hij schreef het artikel met een aantal anderen in Korea en Indonesië. Zij richten zich op de religieuze, filosofische, culturele  en wetenschappelijke geloofssystemen en hoe deze de menselijke natuur, relaties, gemeenschap en samenleving  definiëren. Kim betoogt dat de manier waarop in de westerse wereld de psychologie vorm kreeg, gebaseerd is op de manier waarop wij in het westen naar mensen kijken. Die manier dat uitgangspunt staat niet ter discussie. In het westerse model wordt niet gekeken naar ‘ interne bemiddeling’ . niet naar het rationele, naar het spirituele, naar de fantasie, de verbeelding en niet naar spirituele en culturele overtuigingen.

Het westers paradigma
We kijken naar onze samenleving gebaseerd op onze overtuigingen en onze aannames (paradigma’s). Deze worden niet te discussie gesteld. Nieuwe waarnemingen worden in het bestaande paradigma gepast. We worden gehinderd door dat paradigma. We kijken vanuit het paradigma van de natuurwetenschappen naar de psychologie. Wundt de grondlegger van de psychologie benadrukte het belang van de experimentele methode. Hij wilde bewustzijn en introspectie bestuderen. Maar bij zijn verhuizing naar de VS werden deze subjectieve categorieën geschrapt.

God is niet meetbaar
De psychologie onkent  de invloed van religie en cultuur omdat ze subjectief zijn. Wetenschappers onderzoeken wat meetbaar is. God is dat niet. De westerse psychologie heeft drie fundamentele aannames. De biologische basis van de menselijke natuur, het mechanistische proces van het ontwikkelen van aangeboren kwaliteiten en het geloof in de rationele objectiviteit van wetenschap.
In de oorspronkelijke IQ tests scoorden meisjes 2 tot 4 procent hoger dan jongens. Die tests zijn vervolgens zo gemanipuleerd dat jongens hoger scoorden dan meisjes. (Kamin 1974) Daarmee paste alles weer in het paradigma dat jongens intelligenter waren dan meisjes. Bandura schrijft dat het ironisch is dat een wetenschap, die gericht is op menselijk functioneren, die mensen van hun kwaliteiten ontdoet. Kwaliteiten die ze juist uniek maken in hun vermogen  hun eigen omgeving en hun eigen lot te bepalen.
Intelligentie en persoonlijkheids tests blijven populair.
Hoe ontstaat betekenis? Hoe krijgen betekenisloze stimuli betekenis? Alle zintuigelijke informatie gaat door het limbische systeem.
Socrates zei tegen zijn studenten ‘ ken jezelf’  ( De Bijbel zegt ‘heb je naaste lief als jezelf’). Mensen hebben dus het vermogen zichzelf te kennen, De mens is de kennende van het gekende zelf. Ze zijn tegelijkertijd  object en subject. James (1890) maakte onderscheid tussen  ‘ me’  het fysieke  empirische  te kennen object . I   is het subjectieve het is de software van de geest. I evalueert het ‘objectieve me. Of wel de hardware van het lichaam. I heeft te maken  met de betekenis van het leven , het is waarderend, het is doelgericht  en het schept een gevoel van identiteit. Me veranderd in de loop van je leven . I zorgt voor iemands identiteit  en de coherentie daarvan. Een identiteitscrisis kan ontstaan in perioden van transfer van  de kindertijd naar de volwassenheid of bij een migratie naar een andere cultuur of door traumatische ervaringen. In serieuze gevallen kan dat leiden tot mentale problmen met persoonlijkheden of schizofrenie schrijft Kim.

Het individu als basisconstruct
In de traditionele psychologie  zijn individuen  de basis constructen om mee te analyseren Rationalisme is bedoeld om het zelf te definieren  en te kijken naar de communicatie en de verhouding met anderen. Sociale relaties zijn afgeleid van het autonome en geabstraheerde individu. Alles draait om het individu. Ieder individu wordt gesocialiseerd  om het kerngeloof te accepteren  en het waardensysteem als uiterst natuurlijk een en universeel . Vanuit deze vooronderstellingen kijken onderzoekers ook naar andere culturen. Zo constateren Markus en Kitayama(1991) dat mensen uit Oost Azie beschikken over een interafhankelijk zelfbeeld en een gebrek  aan een duidelijk onderscheiden zelfbeeld. Dat leidt gemakkelijk tot een absurde en ethnocentrische  conclusie afgeleid van de verkeerde aannname. Betekent dit dat Japanse,Koreaanse en Chinese mensen verward zijn over hun identiteit?Dat ze niet weten wie ze zijn? Voor een dergelijke conclusies zijn geen wetenschappelijke bewijzen te vinden.

Attachment
De attachment theorie, de theorie die beschrijft hoe verzorgers  zorgen voor de ontwikkeling van relaties, de theorie waarin veilige, angstige , vermijdende en ongeorganiseerde verbinding worden onderscheiden. Deze factoren beinvloeden hoe we ons verbinden, vertrouwen hebben en omgaan met onze emoties bij het opgroeien. De nadruk ligt daarbij op onze behoefte aan nabijheid en veiligheid.

Attachment anders
Uichol Kim schrijft dat het experiment met de Rhesus aapjes wat het fundament vormt voor de attachment theorie , niet klopt. Menselijke babies klampen zich niet zoals Rhesus aapje aan de moeder vast.
Westerse mensen negeren  het belang van familie  en relaties. Bandura benadrukt dat ons vermogen om te begrijpen, uit te leggen, te bewaren, te delen en nieuwe generaties te onderwijzen, de loop van onze geschiedenis heeft bepaald. Het is ons vermogen om vooruit te kunnen denken , om gedrag te reguleren en support te  ontvangen om ons doel te bereiken  wat ons onderscheid van dieren. Het zijn vaardigheden , die zich ontwikkelen in het contact met ouders. Mensen zijn lang afhankelijk van de zorg van ouders en ontwikkelen  in die  afhankelijkheid taal en communiceren  door de interactie met de moeder en daarmee ontwikkeld zih een sterke emotionele  moeder kind relatie. Het is deze kant van moeder en kind ontwikkeling, die veelal over het hoofd wordt gezien.Ze wordt verdrongen door de traditionele attachment theorie afgeleid van de experimenten met de rhesusaaapjes.

Behoefte aan social contact
Hersen onderzoeker  en hoogleraar Mathew Lieberman komt tot dezelfde conclusie in zijn boek Social (2013). Hij benadrukt dat de primaire basisbehoefte van mensen, de behoefte aan social contact is. Lieberman schrijft in dat verband  dat dat de Populaire pyramide van Maslow niet klopt. Niet de behoefte aan voeding maar de behoefte aan social contact is de meest fundamentele behoefte van de mens.  Lieberman gebruikt dezelfde argumentatie als Kim.

Epiphanieen
Subjectieve kanten van wetenschap kunnen niet van objectieve gescheiden worden. De harde feiten van wetenschap rusten echter op de boterzachte criteria van menselijke aannames en vooroordelen. Popper bevestigt dat schrijft Kim en Popper noemt daarbij een reeks epiphanieen van Einstein tot Newton die de ontwikkeling van hun theorieen entameerde.Interessant in dit verband is dat ook bij  de filosofen Friedrich Nietzsche (God is dood)  en Henri Nelson Wieman (Creative Interchange) gerept wordt over een epiphanie als startpunt. Dat geloof , dat vertrouwen dat ontmoeten is de basis van creativiteit, innovatie en vooruitgang, schrijft Kim.

Bandura
De bekende psycholoog Bandura laat zien dat een doelgericht algorritme de aanleiding kon zijn tot de ontwikkeling van een doelgericht bemiddelende soort. Een soort die zich een voorstelling kan maken van wat ze wil bereiken en die op basis daarvan kan handelen en op basis van terugkoppeling kan bijstellen. Een soort die kan communiceren via symbolen, die afwegingen maaktmet betrekking tot de fysieke en sociale wereld waarin ze zich beweegt. Plannen maakt  en die omgeving verandert om voorbereid te zijn op toekomstige gebeurtenissen.
De moderne psychologie ontdoet de mens van diens functioneel bewustzijn en zelfidentiteit.. Bandura introduceert het concept ‘ human agency’ . Het menselijk vermogen tot handelen. De vier basis asecten daarvan zijn: intentionaliteit, vooruitdenken, zelfreageren en zelfreflectie.

Een toekomstbeeld
Een toekomstige staat kan niet de oorzaak zijn van gedrag in het heden. Maar door er een voorstelling van te maken kunnen we de toekomst naar jet heden verplaatsen. Dat is wat Alfred Adler ook beschrijft in zijn Human Nature (1925). Babies verbinden zich in spraak en gezichtsuitdrukking aan de moeder. Zang en woordjes zijn daarin belangrijk. Dat is heel anders dan de aapjes, die zich aan hun moeder vastklampen. De relatie tussen moeder en kind is erg belangrijk. Amerikanen zijn cultureel geprimed door eeen cultuur waarin  mensen zijn van hun context  en worden gezien als een abstract  auutonoom  zelf achter een sociale rol en een  sociale verschijning. Daar zitten diepe morele en legale overtuigingen achter. In het Oosten is de relatie belangrijk. Het gaat om wie je bent isn verhouding tot anderen. Moderne fysica gaat uit dat de natuurlijke wereld een externe werkelijkheid is. Daarin zijn intuitive, speculatie en antropo culturele aannames vooral misleidend. Maar zegt Bandura wij kunnen de wereld alleen begrijoen door intuitie, door onze doelvoorstelling en door ons handelen. Mensen zijn niet alleen planners en denkers maar ze sturen ook hun eigen gedrag en sturen dat bij op basis van wat ze waarnemen en hun vooruitdenken. Mensen kunnen een lange termijn toekomstbeeld opdelen in kleinere stappen. Dat kunnen we zelf doen maar ook in samenwerking met anderen. Wetenschap is door de mens ontwikkeld om de fysieke wereld te begrijpen.

Kritisch
Bandura is kritisch met betrekking tot psychologische wetenschappelijke theorieen die de menselijke natuur definieren zonder aandacht te hebben voor het menselijk bewustzijn. Traditionele psychologische theorieen  ontdoen mensen van een functioneel bewustzijn, zelf identiteit en een vermogen tot handelen op basis van een toekomstbeeld en de actuele situatie. Dat vermogen wordt niet gezien. Daardoor blijft er een verminkt beeld van de menselijke natuur over. Het menselijk bewustzijn is de kern van het menselijk leven. Bewuste ervaring maakt het leven niet alleen bestuurbaar maar ook betekenisvol. Leven is het waard om te leven. Zonder bewuste en actieve reflectie worden mensen gedachtenloze automaten. Met  actieve reflectie worden het bewuste actoren. Bandura introduceerde het begrip handelingsbekwaamheid.

Intentionaliteit, vooruitdenken, zelfreactie en zelfreflectie
Als voorwaarden daarvoor formuleert hij intentionaliteit, vooruitdenken , zelfreactie en zelfreflectie. Zelfreactie is het vermogen je eigen reacties te genereren waarmee mensen hun eigen denken en handelen  kunnen kunnen evalueren en  sturen (zelfreguleren/zelfsturing). De mens reageert niet alleen op stimulie uit de omgeving maar geeft zelf ook richting aan hun handelen. Mensen kunnen zelf bepalen of ze het goed doen. (Ik moet daarbij denken aan een moment zo’n dertig jaar geleden. Op de vraag of ik niet beoordeeld wilde worden, die mijn baas stelde, reageerde ik dat ik daar geen behoefte aan had omdat ik wel wist dat ik het goed deed. MIjn baas reageerde met : ‘ Je bent een gevaarlijk mannetje’ .
Mensen kunnen  zich een voorstelling maken van een toekomstbeeld en zich de weg daar naar toevoor ogen zien en een strategie bedenken om dat toekomstbeeld te realiseren. Ze kunnen  ook vast stellen of dat toekomstbeeld  behaald is. Dat is een proces dat zeer motiverend kan werken zoals blijkt uit onderzoek van Teresa Amabile ‘The Progress principle’ (2011)Om invloed of beheersing te hebben over de omgeving beschikt de mens volgend Bandura over  twee soorten controle de primaire  en collectieve . Hij onderscheid ook directe en indirecte controle. Als een mensen een omgeving accepteert en zich daarbij  aanpast kan meditatie of mindfulness ingezet worden in die situaties is er sprake van secundaire controle. Research bevestigd dat het een positief effect heeft  en het functioneren van het brein. Positieve feedback leidt tot betere prestaties. Negatieve feedbask heeft het omgekeerde tot gevolg. Het geloof in eigen kunnen is essentieel voor kinderen. Bij elke nieuwe ontdekking, elk nieuw inzicht of het voor elkaar krijgen van iets, ontstaat eer een gevoel van opwinding. Dat enthousiasme en de vreugde van leren dienen als brandstof voor de verdere ontwikkeling van de  hersenen. Datzelfde gebeurt in ondersteunende netwerken daar worden  proteinen geproduceerd, die nieuwe net werken ontwikkelen  en die verbindnig tussen alle factoren  bekrachtigen.

Onderdeel van iets groters
In Zuid Oost Azie worden mensen gezien als wezens, die deel uimakeen van een verband met anderen, de samenleving en de natuur. Oost aziaten zijn geriht op alle grijstinten tussen zwar en wit. In het Boedhisme heet dat de middenweg, vermijd de extremen. IN het Confucianisme is sociale harmoniet belangrijk en woden mensen aangemoedigd om in hun leven in balans te zijn met anderen en de natuur. Het basis verschil in culturen begint bij de aannames. Wat het betekent om mens te zijn en hoe we ons tot elkaar verhouden.. In Korea en Japan wordt voor mens het teken tussenmens gebruikt. Confucius zag het universum  en alle levende dingen als manifestaties van  ‘Dao’ (waarheid, eenheid of weg). De ervaren relaties en emoties waardoor mensen zich met elkaar vebonden voelen.

Een diepe bewogenheid
Het eerste en belangrijkste aspect is ‘ ren’ , een diepe bewogenheid voor de mens. KInderen worden ermee geboren  en ervaren het in de relatie met hun ouders , familie, vrienden en anderen. Het zijn relaties, die bepalen of we gelukkig zijn en geld verdienen. Uit een lang longitudinaal onderzoek van Harvard blijkt dat financieel succesvol zijn vooral samenhangt met het hebben van warme relaties in je jeugd (Vaillant 2015) en het success van mannen in hun professionele carriere  en het effectief zijn in hun werk hangt nauw samen met een goede warme relatie met hun moeder in hun jeugd. Zo werden er ook andere correlaties vast gesteld die lieten zien dat goede warme relaties met ouders positief uitpakten voor fysieke gezondheid, stabiele relaties met partners etc. R.A. Easterling (1974)is de eerste econoom, die een relatie legt tussen economische groei en geluk.

Geluk en tevredenheid
Kahneman en Deaton (2010) merken op dat iedereen gelukkig wil worden en zich richt op het behalen van doelen niet gelukkiger wordt wel meer tevreden. Tevredenheid heeft een evaluerend karakter en is gebaseerd op een terugblik. Geluk is iets wat je ervaart in het moment zelf. Het geluksgevoel is geen resultaat van maximale inspanning. Tevrdenheid is dat wel. Juist het werken aan tevredenheid kan verhinderen dat we ons gelukkig voelen. Ik moet daarbij denken aan wat Michael Sandell schrijft in The tyranny of merit (2020). Me is in het moment I kijkt terug is evaluatief. Tevredenheid blijf je je herinneren. Geluk is vluchtig. Het zijn momenten , events (Henri Nelson Wieman in The source of Human Good  1964). De meeste events worden niet opgeslagen maar we onthouden ze in verhalen. In verhalen hoden we belangrijke  events en veranderingen vast. Daarbij is het einde van het verhaal essentieel. Tevredenheid wordt in de loop der jaren belangrijker dan geluk. Easterling en anderen vonden dat economische groei geluksbevorderend werkt. Maar de werking van die relatie is beperkt. Dat wordt de Easterling paradox genoemd. Mensen vergelijken zich voortdurend met anderen en als anderen net als zijzelf rijker en gelukkiger worden, wordt hun geluksgevoel lager. Dat lijkt te corresponderen met de ontdekking van Kahneman en Deaton dat baantevredenheid geen hoge correlatie heeft  met plezier hebben in je werkzaamheden. Een loopbaan leidt tot tot tevredenheid als ze gericht is op het realiseren van lange termijn doelstellingen. Maar kunnen zorgen voor gezondheid en  het kunnen ontwikkelen van relaties zijn sterke voorspellers voor positieve emoties  en geluk.

Warmte in relaties en financieel succes
De warmte die mensen in hun jeugd mochten ervaren hangt nauw samen met financieel success (Vaillant 2015)  Vaillant was directeur van het longitudinale onderzoek van Harvard hiervoor genomd. Hij constateerde ook dat mensen met een slechte relatie met hun moeder meer kans maken op het ontwikkelen van Alzheimer. Uit een groot onderzoek onder katholieke nonnen (Snowdon2012) bleek dat er zes factoren zijn die bijdragen aan op een positieve manier oud worden. Het ontwikkelen  van taalvaardigheid  in je jeugd beschemd  tegen het ontstaan van Alzheimer, natuurlijke voeding draagt bij aan het bereiken van ee hoge leefttijd en een goed functioneren van de hersenen.  Het vermijden van een depressie helpt ook sterk om Alzheimer te voorkomen. En  deelname aan sport activiteiten, , je opstelling, geloof en horen bij een gemeenschap kunnen jaren toevoegen aan onze levensverwachting. Deze resultaten laten de beperking van tarditionele aannames dat  de menselijke ontwikkeling het gevolg is  van biologische aangeboren factoren. (In 1999 was de toenmalig topman van PTT POst van mening dat ik een onverstandige beslissing had genomen terug te keren naar Nederland omdat ik dacht dat dat beter was voor het opgroeien van mijn dochters. Daar had ik toch geen invloed op zei hij. Dat lag vast in hun DNA,zei hij).

Hoe zit het wel?
Maar hoe zit het verband dan wel in elkaar? Daarvoor moeten we bij de dynamieken van  human agency en selfefficacy  (Albert Bandura 1977)bestuderen. Daar vinden we hoe het werkt. Kim en collega’s deden daar onderzoek naar. Zij onderzochten de factoren  die levenstevredenheid  en geluk voorspelden in Korea. De steun van een partner was een krachtige voorspeller maar ook vertrouwen in eigen kunnen en sociale steun zijn belangrijke voorspellers van geluk. Kim s bevindingen sluiten goed aan  bij de constatering van Hoogleraar psychiatrie Jim van Os  die het belang van de relatie tussen behandelde en behandelaar benadrukt.
Nietzsche s constatering dat God dood was leidde tot een verschuiving van God naar wetenschap als de belangrijkste autoriteit. Gebed of meditatie werden gemakkelijk gezien als tijdverspilling. Maar met de opkomst van de neurowetenschappen is het mogelijk geworden wat de betekenis kan zijn van meditatie en gebed. Het healthcenter van de Universiteit van Californie indentificeerde tien gezondheidsvoordelen van meditatie en mindfulness. Het zijn a) stressreductie,b)geheugenverbetering,c)betere concentratiie,d)meer wilskracht, e)beter slapen,f)minderpijnervaringen, g)minder angst,h)minderdepressie, i) beter zichzelf begrijpen.
Soortgelijke constateringen worden gedaan door Davis and Hayes (2011) en in onderzoek van de Mayo clinic.

Human agency en zelfsturing
Bandura benadrukt het belang van ‘human agency’ , het vermogen om bewust keuzes te maken en daarnaar te handelen. Het is een centrale component  bij het begrijpen  en doorgronden van menselijk gedrag.
Het kritische aspect van mindfullness human agency’ en de overtuiging dat men zich op het hier en nu kan richten en de eigen denkprocessen kan reguleren en invloed kan hebben op hoe het brein functioneert. Zelfsturing is belangrijk in het doen toenemen van geluk, sociaal welbevinden en menselijke ontwikkeling.   In hun inzicht gevende boek ‘The chicken conspiracy’ laten Stacy Hagan en Charlie Palmgren zien hoe belangrijk het is je bewust te worden van je eigen kwaliteiten  om die verder te ontwikkelen.  Willem Verhoeven legt in zijn boek de manager als coach de relatie tussen zelfsturing en een coachende leidinggevende. Het is mooi om te ontdekken dat de Oost Aziatische zienswijze op psychologie een daarop aansluitende benadering biedt. In 1999 vertrok ik bij Telkomsel maar nu in 2026 onderhoud ik nog warme banden met veel van mijn Indonesiche collega’s uit die tijd.KPN verkocht haar aandeel in Telkomsel in 2000 aan Singtel.