Zelfsturing en leiderschap

Tegenspraak
Zelfsturing en leiderschap lijken met elkaar in tegenspraak. Het verwijderen van managementlagen in een organisatie wordt vaak gemotiveerd met het idee van zelfsturing. Leiderschap is echter absoluut niet strijdig met of in tegenspraak met zelfsturing. Goed leiderschap, of excellent leiderschap zoals wij dat noemen, is daarentegen erg goed voor de ontwikkeling van zelfsturing en het in stand houden ervan.

Bescheiden leider
Willem Verhoeven pleit in zijn boek Managen zonder hiërarchie (1991) voor de bescheiden leider. Iemand die niet veel aandacht voor zichzelf opeist, die terughoudend is en daarmee degene die met hem werken de ruimte geeft die zij nodig hebben om tot goede prestaties te komen. En het is iemand die een afwijkende mening durft te hebben, in tegenstelling tot de nieuwe bureaucraat die zijn baas naar de mond praat. Die nieuwe bureaucraten zijn volgens Verhoeven de mannen en vrouwen met de ‘praatjes’, de mensen die ’weten’ hoe het moet en die zich profileren als de man of vrouw die de zaak wel op de rails zal zetten. Het zijn de mensen die op de lijstjes van headhunters en recruiters staan.

Goed zoeken
De bescheiden leiders daarentegen werken zich niet op de voorgrond; zij zijn te herkennen aan een geïnspireerde en gemotiveerde omgeving. Daar moet je dus goed naar zoeken. Ik ken daar goede voorbeelden van uit de praktijk, zoals de directeur van een excellente school of de manager operations van een grote retailorganisatie, die inmiddels tweemaal werd uitgeroepen tot de beste retailorganisatie van Nederland in de medewerkerbetrokkenheidsonderzoeken van Effectory.

Sociale architect
Het komt ook sterk naar voren in het onderzoek in het Verenigd Koninkrijk naar welk type schoolleider de beste resultaten behaalt. Het blijkt dat de schoolleiders die het minst gewaardeerd worden door besturen en overheden en die het slechtst beloond worden, duurzaam de beste resultaten behalen. Het zijn de leiders die zich als sociaal architect gedragen. Dat blijkt overigens ook uit het onderzoek van professor Linda Hall, een van de meest gewaardeerde denkers over leiderschap. Een leider die anderen vertelt hoe het moet, die opdrachten geeft.

Belemmerend
De leider die directief is, belemmert de ontwikkeling van zelfsturing. Willem Verhoeven is daar heel duidelijk over in zijn boek Coachen= leiding geven. In dat boek rekent hij om die reden ook af met het model voor situationeel leiderschap van Hersey en Blanchard. Ook in het onderzoek onder Britse schoolleiders wordt duidelijk dat directief leiderschap alleen voor kortetermijnresultaten zorgt, maar op de lange termijn juist tot verslechtering leidt.

Open klimaat
De leider als sociale architect zorgt ervoor dat er een klimaat is waarin mensen makkelijk met elkaar kunnen interacteren, waarin het veilig is om feedback te krijgen en te geven, en waar mensen zichtbaar en kwetsbaar durven zijn. Zo’n klimaat is belangrijk om verder te ontwikkelen en beter te worden in het werk.

Onderlinge verbindingen
In de laatste Harvard Business Review staat een artikel van Gianpiero Petriglieri, Susan J. Ashford en Amy Wrzesniewski over zelfmanagement. Het artikel is gebaseerd op onderzoek naar mensen die in de moderne economie als zzp’er actief zijn. Ze kunnen zonder aarzeling zelfsturend genoemd worden en zijn daar vaak ook succesvol in. Op basis van het onderzoek stellen Petriglieri c.s. een viertal factoren vast die van belang zijn om succesvol te zijn als zelfsturende zelfstandige, en één van die factoren is: mensen om je heen. Mensen zijn sociale wezens en hebben anderen nodig als voorbeeld, voor advies, voor reflectie, als sparringpartner of gewoon om zich niet alleen te voelen.

Leren en ontwikkelen
Alle succesvolle zelfstandigen hebben daar iets voor geregeld. Ze bevestigen allemaal het belang van die relaties voor hun eigen ontwikkeling, om scherp te blijven in hun vak, beter te worden, en om nieuwe dingen te leren. Niemand zegt dat hij daar alleen Google of tekstboeken voor gebruikt. Dat sluit aan bij één van de vier variabelen die Bandura noemt als voorwaarde voor zelfsturing, namelijk reflecteren en lessen trekken. Het is belangrijk om je er bewust van te zijn dat werken op de automatische piloot leidt tot het krimpen van je vaardigheden. Je moet ze trainen, en daar heb je anderen voor nodig.

Coach
De chirurg Atul Gawande schreef daar een boeiend artikel over in The New Yorker in oktober 2011. Hij vertelt in dat artikel hoe hij gebruikmaakte van een coach om beter te worden in zijn vak als chirurg. Hij suggereert anderen hetzelfde te doen. Het beeld dat mensen die aan hun lot worden overgelaten zichzelf heel goed kunnen redden, klopt dus niet.

Netwerk
Er zijn andere mensen om hen heen nodig, en effectieve zelfstuurders slagen erin een effectieve interactie op te zetten met een netwerk van mensen om hen heen. Dat is ook hoe wij het zelf doen bij het Centrum voor Excellent Leiderschap, en het is heel belangrijk om discipline te betrachten bij die communicatie. Petriglieri c.s. vonden dat succesvolle zelfstuurders routines ontwikkelen in de manier waarop ze werken en hoe en wanneer ze bij elkaar komen. Zo begint het veel op een gewone organisatie te lijken. Ook taken en rollen worden verdeeld; niet iedereen doet waar hij zin in heeft, maar mensen pakken die dingen op die nuttig zijn voor het netwerk.

Leiders veranderen
Het ontwikkelen van zo’n netwerk is wat de leider als sociale architect doet, of wat de bescheiden leider doet, waar Verhoeven over schrijft. Zelfsturing en leiderschap zitten elkaar dan helemaal niet in de weg; ze versterken elkaar juist. Als we zelfsturing in organisaties belangrijk vinden, is de oplossing niet het verwijderen van leidinggevenden, maar het veranderen van leidinggevenden. Leidinggevenden die in staat zijn de mensen met wie ze werken te steunen in hun ontwikkeling naar zelfsturing; mensen die coachend of dienend leidinggeven.

Dit onderwerp komt ook aan de orde in onze trainingen Coachend Leiderschap en Excellent Leiderschap. Van beide trainingen begint binnenkort weer een nieuwe editie. Misschien ken je iemand voor wie deze trainingen interessant kunnen zijn. Voor meer informatie en aanvangsdata klik hier.